حقوق بشر و اسلام

مرتضى رضائ

با توجه به اين كه مفاهيم حقوق بشر مربوط به عصر حاضر است، آيا مى توان آنها را از كتاب و سنت كه مربوط به عصر سابق اند، اصطياد نمود؟
 
با مراجعه به نصوص اسلامى و تاريخ تحولات سياسى و اجتماعى جوامع اسلامى، مى توان به وضوح وجود يك تصور و انديشه ى مشخص اسلامى در زمينه ى مسائل حقوق بشر را دريافت و به اين حقيقت پى برد كه مسائل حقوق بشر ـ چه در تئورى و چه در عمل ـ همواره در تاريخ اسلام مطرح و مورد توجه بوده و تنها مذهبى كه به بهترين شيوه به دفاع از حقوق انسان ها پرداخته اسلام است.
اصولى چون كرامت انسان، آزادى، مساوات، تعليم و تربيت، حقوق زنان و كودكان و نظاير آن به بهترين نحو در كتاب و سنت معصومين(عليهم السلام) مورد تبيين و تأكيد قرار گرفته است. قبل از توضيح بيشتر در اين باره، توجه به چند نكتهلازم است:
1. بحث حقوق بشر اختصاص به زمان حاضر ندارد و از زمان هاى كهن در ميان زمام داران و انديشمندان مطرح بوده و مورد بحث و ارزيابى قرار گرفته است; مثلاً در قرن پنجم قبل از ميلاد، زمانى كه قدرت هاى فاتح هيچ گونه رحم و شفقتى نسبت به ملل مغلوب نداشتند، كورش كبير پس از فتح بابل فرمان داد كه به مردم شهر آسيبى نرسد، همه ى مردم در پرستش خداى خود آزاد باشند و بى دينان تحت فشار قرار نگيرند، خانه هاى خراب شده را از نو ساخت و معابد را باز كرد و خدايان معابد را به جاى خود بازگردانيد.
سقراط معتقد بود كه شهردولت، بايد جايى باشد كه افكار و استعدادهاى افراد در آن جولان يابد و حيثيت و مقام فرد، محفوظ و محترم بماند و رشد و نمو كند، به طورى كه هر فرد بتواند در حدود و لياقت و استعداد خود ترقى و پيشرفت كند. بنابر نظر ارسطو، وظيفه ى دولت تأمين نيازمندى هاى عمومى و پرورش استعدادهاست و اگر چنين نباشد خبيث خواهد بود.

ادامه مطلب

عبدالله چهارشنبه 17 بهمن1386   

شبهه عدم امکان ارتباط میان حقوق بشر با اسلام

شبهه :

با توجه به فلسفي بودن خاستگاه قوانين بشر در جهان و فراديني بودن آن، نمي‌توان با فقه سنتي، حقوق بشر ديني، اسلامي و سنتي به وجود آورد.

پاسخ :

مي‌توان يك حقوق بشر جهاني مبتني بر دين اسلام بر جهان عرضه كرد. چون خانواده جهاني داراي سه عضو است كه قرآن مقدس براي هر عضو حقوق مشترك و ويژه خود آنها را قايل است و آنها را به رسميت شناخته است و همه‌ اعضاي خانواده جهاني در قلمرو حقوق اسلامي جاي دارند.
«سه عضو اين خانواده عبارتند از: مسلمانان، موحّدان غير مسلمان يا اهل كتاب و ملحدان و قرآن براي همه آنها پيامي ويژه دارد و حقوق خاصي براي آنها قايل است.»
آيه 64 سوره آل عمران بهترين و جامع‌ترين آيه در اين خصوص است كه مي‌فرمايد:
«اي موحدان غير مسلمان! اين اصل مشترك ميان خويشتن را بپذيريد كه جز خدا را نپرستيم و به او شرك نورزيم و برخي از ما ديگري را پروردگار خود‌، به جز خدا نپنداريم».
يك بخش از اين آيه مشترك ميان همه موحدان است و بخش ديگر شامل همه انسانها از جمله ملحدان است كه از ميان خود يك يا چند تن را به پروردگاري برنگزينند».
قرآن مقدس به عنوان اصلي‌ترين منبع فقه و حقوق اسلامي به مسلمانان دستور مي‌دهد از حقوق خاص آن دو عضو ديگر را محترم شمارند: خداوند شما را باز نمي‌دارد كه دادگري و نيكي كنيد، نسبت به آنها كه با شما نبرد ديني نكرده‌اند و از خانه‌هاي‌تان بيرون نرانده‌اند و به راستي خداوند دادگران را دوست دارد. (ممتحنه، 8) و نيز در خصوص كرامت ذاتي انسانها در پيشگاه قرآن در سوره نسا، آيه 70 مي‌فرمايد: «لقد كرّمنا بني آدم» .

ادامه مطلب

عبدالله چهارشنبه 17 بهمن1386   

حقوق بشر در آموزه هاي قرآني

فرشته - محيطي

قرآن براي انسان افزون بر تكاليف، حقي را نيز اثبات كرده است. برخي بر اين باورند كه در بينش اسلامي ميان حق و تكليف رابطه دوسويه اي برقرار است؛ به اين معنا كه هر كجا حقي ثابت شود، تكليفي نيز ثابت است و همين گونه هر جا تكليفي باشد در همان جا حقي نيز براي شخص ثابت است. بنابراين وقتي از تكاليف بشر به معناي عام سخن مي گوييم در حقيقت، حقي را نيز براي او ثابت دانسته ايم. از اين رو مي توان موارد و مصاديق بسياري را به عنوان حقوق بشر در قرآن و آموزه هاي آن شناسايي و ردگيري كرد. در اين مقاله نويسنده سعي كرده است كه به ابعاد مختلف اين موضوع بپردازد. مطلب را با هم از نظر مي گذرانيم.

 

مفهوم حقوق

حقوق كه جمع حق به معناي امر ثابت و درست و سزاوار است، (نثر طوبي ص 181) امر ثابتي را مي گويند كه با واقع مطابقت داشته باشد. (التحقيق ج 2 ص 262) در اصطلاح حقوقي و فقهي، حقوق، قدرتي است كه از طرف قانون به شخصي داده شده باشد. (ترمينولوژي حقوق، جعفري لنگرودي، ص 216) بنابراين حقوق، قدرت يا امتيازي است كه كسي يا گروهي از آن برخوردارند. اين قدرت زماني ارزش و جايگاه مهم تري مي يابد كه به موجب قانون و يا عرف مقرر شده اي تصويب و تاييد شده باشد.

ريشه حقوق را مي بايست در مناسبات افراد و گروه هاي جامعه جست. افراد جامعه بر اثر روابط و مناسبات خود يك رشته اختيارات و امتيازاتي را به دست مي آورند كه به مجموعه آن حقوق مي گويند. اين اختيارات و امتيازات مشتمل بر اختيارات مدني، اجتماعي، سياسي و همه مزايا و سلطه هايي است كه قانون ناشي مي شود. (فرهنگ علوم سياسي، مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران، ص 372 و 373).

حقوق انسان

انسان از نظر جامعه شناسي شخصي است كه مي بايست حقوقش رعايت شود. اگر براي انسان به عنوان موجودي زيستي حقوقي چون حق حيات است، از نظر جامعه شناسي و

روان شناسي كه شخص است و داراي شخصيت اجتماعي حقوقي خاص و ويژه است كه از سوي همگان رعايت آن الزامي و ضروري است. در بينش قرآني، رعايت حقوق اشخاص از سوي افراد و گروه هاي اجتماعي جامعه نيازمند بستر و زمينه هاي خاصي است و بدون ايجاد اين بستر و فضا امكان تحقق درست آن فراهم نمي شود. ازاين روست كه قرآن به بينش و نگرش انساني بهايي ويژه مي بخشد و بر اين باور است كه گرايش و كنش و واكنش هاي انساني را بينش و نگرش او ساماندهي و سازمان دهي مي كند. بنابراين به اين مساله توجه مي دهد كه همه انسان ها به عنوان آفريده هاي خداوندي از حقوق ويژه و خاصي برخوردارند و كسي نبايد به آن تجاوز و تعدي كند. اين گونه است كه اعتقاد به خداوند وهدفمندي و مساله حسابرسي در آخرت و معاد را به عنوان عوامل موثر در تغيير رفتار انسان ها بر مي شمارد و بيان مي دارد كه مهم ترين پشتوانه براي رعايت حقوق انسان ها از سوي همگان پذيرش و اعتقاد به حسابرسي دقيق خداوند است. (نساء آيه 6) همين عامل انگيزه مي شود تا انسان به تقوا گرايش يابد و تقوا نيز به عنوان عامل بازدارنده و انگيزه قوي در برخورد با ديگران مطرح مي شود و رعايت حقوق ديگران را در شخص تقويت مي كند. (بقره آيه 233 و 141 و 182) زماني كه شخصي به اين مقام برسد كه همگان را مانند خود داراي شخصيت و كرامت بداند حتي نسبت به دشمنان خود نيز به نوع ديگري رفتار مي كند و حقوق آنان را نيز مراعات كرده و در حق ايشان هيچ گونه كوتاهي به جا نمي آورد. (مائده آيه2)

در مورد كساني كه به اين اندازه نرسيده اند خداوند از روش انذاري بهره مي برد و تهديد نسبت به متعرضين به حقوق انسان در جامعه به آنان كيفر تجاوز و تعدي را يادآور مي شود تا به اين روش از تجاوز و تعدي دست بردارند. (نساء آيه9)

اين ها گوشه اي از شيوه ها و روش هاي قرآني براي ترغيب و تشويق و گاه تهديد كساني است كه حق انساني هم نوع خويش را در زندگي اجتماعي رعايت نمي كنند.

 

تساوي حقوق انسان

در بينش و نگرش قرآن و آموزه وحياني اين كتاب مقدس، تفاوتي ميان زن و مرد در اين مسئله نيست. از اين رو همان گونه كه در بينش و نگرش قرآن همه انسان ها از زن و مرد واحدي آفريده و خلق شده اند و ميان سياه و سفيد و زرد و سرخ فرقي نيست و اين گونه تمايزات ظاهري موجب تمايز باطني و حقوقي نمي شود هم چنين از انسان ها خواسته شده كه حقوق همگان را بدون تبعيض در مرد و زن بودن رعايت كنند، از اين رو، خود نيز بر پايه و اساس تساوي ميان مرد و زن (عدم تمايز جنسيتي) و سياه و سفيد (عدم تمايز نژادي) عمل مي كند و پاداش هر كسي را بدون توجه به زن و مرد بودن به طور كامل ادا مي كند. (نساء آيه32)

قرآن بيان مي دارد كه همه انسان ها در حقوق اجتماعي مساوي هستند (قصص آيه83) و هم چنان كه از تساوي در حق حيات و زندگي برخوردار مي باشند (مائده آيه32) همان گونه نيز حقوق همگاني همه محترم است و انسان ها نبايد برخلاف اين حكم عمل كنند. (شورا آيه42)

 

ادامه مطلب

عبدالله چهارشنبه 17 بهمن1386   

حقوق بشر از ديدگاه اسلام و غرب

سيديان - شبان نيا

در اين نوشتار درصدديم به بيان تعارضات وبررسي راه حل هاي ارايه شده و نواقص حقوق بشر و مقايسه آن با حقوق بشر اسلامي بپردازيم. در ضمن مروري بر حقوق افراد و اقليت ها در جمهوري اسلامي ايران خواهيم داشت و به بيان موضوع و ديدگاه اسلام و قانون اساسي ايران نسبت به حقوق اقليت ها خواهيم پرداخت.
مقدّمه
از فرداي پايان جنگ جهاني دوم، تمام مردم جهان و دولت ها، كه از جنگ و كشتار به ستوه آمده بودند، در صدد تشكيل سازمان ملل برآمدند. از يك سو، بخشي از اين سازمان، متولي حقوق بشر شد و منشوري را در سال 1948 به تصويب رساند كه مشتمل بر يك مقدمه و 30 ماده مي باشد. اين منشور به انواع آزادي هاي فردي، نژادي، مذهبي، برابري و كرامت انسان ها مي پردازد. از سوي ديگر، كشورهاي مسلمان دست به تدوين و تصويب حقوق بشر اسلامي زده اند; چون اين كشورها معتقدند كه در حقوق بشر غرب، تعارضات و نواقصي وجود دارد كه نمي توان آن را در كشورهاي اسلامي به طور كلي و بي قيد و شرط اجرا كرد. آنچه موجب پديد آمدن حقوق بشر اسلامي شد فرهنگ خاص جوامع اسلامي است كه قوانين و مقررات نيز بر آن مبنا تنظيم شده است. در حالي كه اساس حقوق بشر جهاني بر تطابق با فرهنگ غرب و دين مسحيت است. حقوق بشر جهاني اسلام، تعارضي با جوامع اسلامي و مقررات حاكم بر آن ها ندارد، از اين رو، در اين كشورها قابل اجرا مي باشد. جوامع اسلامي به دليل فرهنگ، دين و مذهب خاص و ويژه خود نيازمند حقوقي متناسب با جامعه اسلامي خود هستند. مفهوم حقوق بشر به معناي حقوق اساسي و اوليه اي مي باشد كه تمام انسان ها در آن از جهت انسانيت شريك اند. اسلام آخرين دين الهي است كه توسط خاتم انبياء و آخرين سفير وحي، حضرت محمد(صلي الله عليه وآله)، آورده شده است.
در اين نوشتار درصدديم به بيان تعارضات وبررسي راه حل هاي ارايه شده و نواقص حقوق بشر و مقايسه آن با حقوق بشر اسلامي بپردازيم. در ضمن مروري بر حقوق افراد و اقليت ها در جمهوري اسلامي ايران خواهيم داشت و به بيان موضوع و ديدگاه اسلام و قانون اساسي ايران نسبت به حقوق اقليت ها خواهيم پرداخت. علاوه بر اينكه، قابل اجرا نبودن قوانين و بيانيه هاي منشور بشر در مورد اقليت ها در ايران بررسي خواهد شد.
حال بايد ببينيم تفاوت ها و تعارضات حقوق بشر اسلامي و غرب در چيست؟ حقوق اقليت ها و افراد در حقوق بشر اسلامي و غربي چگونه لحاظ شده است؟

1. حقوق داخلي و حقوق بين الملل

الف) رابطه حقوق داخلي و حقوق بين الملل از ديدگاه غرب
در اين زمينه مي توان به سه ديدگاه اشاره كرد كه دو ديدگاه را حقوقدانان غرب و ديدگاه سوم را انديشمندان اسلامي ارائه نموده اند.
حقوقدانان غربي در زمينه رابطه حقوق بين الملل، دو ديدگاه كاملا متفاوت ارايه كرده اند:
يك ديدگاه، كه در قديم طرفداران بيشتري داشته است، نظريه ثنويت يا دوگانگي حقوق بين الملل و حقوق داخلي است. اين نظريه بر اين امر تأكيد دارد كه اصولا حقوق بين الملل از نظر مباني، تشكيلات، قلمرو و موضوع و نيز از جنبه اجرا با حقوق داخلي كاملا متفاوت است. بنابراين حقوق بين الملل براي افراد كشور الزامي نيست و هر يك از دو حقوق در قلمرو مخصوص به خود لازم الاجرا هستند و در ظرف تعارض، حقوق داخلي بر حقوق بين الملل مقدم است مگر اينكه قوه مقننه مقررات بين الملل را همانند مقررات داخلي تصويب كند.1
ديدگاه ديگر، نظريه وحدت دو حقوق است كه بيشتر حقوقدانان كنوني بدان معتقدند. بر اساس اين ديدگاه، تمام اختلافات بين حقوق داخلي و حقوق بين الملل صوري است و اين اختلافات به معناي دوگانگي اين دو حقوق و عدم ارتباط اين دو با يكديگر نيست. بنابراين نظر، در مواردي كه كشوري موجبات ضرر و زيان كشور ديگر يا اتباع آن را از طريق وضع مقررات داخلي متضاد با حقوق بين الملل يا هر عامل ديگري فراهم كرده باشد، عذر او در برابر سازمان هاي بين الملل به استناد قانون اساسي يا ديگر مقررات داخلي، پذيرفته نيست.

ب. رابطه حقوق داخلي با حقوق بين الملل از ديدگاه اسلام

ادامه مطلب

عبدالله چهارشنبه 17 بهمن1386   

حقوق زن در اسلام

بررسي حقوق زن از ديدگاه اسلام و مباحثي پيرامون جنبش فيمينيستي و چها ر چوب آن

فرشاد نوري كارشناس حقوق

پيشگفتار

امروزه يكي از مسا ئل مهم و مورد توجه جا معة بين المللي مسئله حفظ ورعا يت حقوق زنان و مرا عات تساوي حقوق زن ومرد و عدم تبعيض بر اساس جنسيت است اين احساس مخصوصاٌ در بين بسياري از زنها وجود دارد كه در طول تاريخ به زنان كه بخش مهمي از جامعه انساني را تشكيل مي دهند ستم روا رفته حقوق وشاٌ ن انساني آنها رعايت نشده و طبق عادات ورسوم و اعتقادات وقوانين ومقررات در مورد آنان تبعيض ناروا اعمال شده است و حتي در دوران كنوني نيز با همه پيشرفتهاي كه نصيب زنان شده وتحولاتي كه ايجاد شده باز هم در بسياري از موارد مورد ظلم و تجاوز وتبعيض قرار مي گيرند و شاٌن انساني آنها رعايت نمي شود تا جا ئي كه يكي از نويسندگان زن در مقاله اي كه به منا سبت پنجا همين سالگرد تصويب اعلاميه جهاني حقوق بشر نگا شته به طنز يا از روي خشم وناراحتي عنوان مقالة خود را : آيا زنان انسان هستند ARE WOMEN HUMAN?)) قرار داده و آورده ايا با اين همه تبعيض ها و خشونتها و تجاوزها كه در خانواده و اجتماع و بخصوص در هنگام جنگ ومنازعات مسلحانه در مورد زنان صورت  مي گيرد و همانند كالا  مورد خريد وفروش قرار مي گيرند و وسيلة سوء استفاده جنسي قرار مي گيرند باز هم مي توان گفت زن انسان است ، و  مشمول حكم كلي مقررات اعلاميه جهاني حقوق بشر كه انسان را به عنوان انسان دا راي حق مي شناسد و همه را در برخورداري از حقوق مساوي مي داند ، قرار مي گيرد ؟

ادامه مطلب

عبدالله سه شنبه 16 بهمن1386   

کپی برداری از مطالب این وبلاگ تنها با ذکر منبع مجاز می باشد